Azərbaycanda Vərəsəlik Hüququ: Vərəsələr, Vəsiyyətnamə, Müddətlər və Sənədlər
Azərbaycanda vərəsəlik hüququ vəfat etmiş şəxsin əmlakının, hüquqlarının və müəyyən öhdəliklərinin vərəsələrə keçməsini tənzimləyir. Mirasın vəsiyyətnamə üzrə və ya qanun üzrə keçməsindən asılı olmayaraq, vaxtında müraciət etmək və sənədləri düzgün hazırlamaq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu yazıda vərəsələrin növbəliliyi, mirasın qəbulunun qüvvədə olan hüquqi qaydaları, məcburi pay, tələb olunan sənədlər və vərəsəlik şəhadətnaməsinin alınması prosesi izah olunur.
Azərbaycan qanunvericiliyində miras nədir?
Miras vəfat etmiş şəxsin əmlakının bir və ya bir neçə vərəsəyə hüquqi qaydada keçməsidir. Mirasın tərkibinə daşınmaz əmlak, pul vəsaitləri, şirkətdə iştirak payları, daşınar əmlak, tələb hüquqları və digər ötürülə bilən hüquqlar daxil ola bilər. Miras fiziki şəxsin öldüyü gün, yaxud məhkəmənin onu ölmüş elan edən qətnaməsinin qanuni qüvvəyə mindiyi tarixdə açılır.
Miras iki əsasla keçə bilər:
Vəsiyyətnamə üzrə vərəsəlik — etibarlı vəsiyyətnamədə göstərilən iradəyə uyğun;
Qanun üzrə vərəsəlik — vəsiyyətnamə olmadıqda və ya mirasın hamısını əhatə etmədikdə Mülki Məcəllədə müəyyən edilmiş növbə üzrə.
Vəsiyyətnamə olmadıqda kimlər vərəsə olur?
Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1159-cu maddəsinə əsasən, qanun üzrə vərəsələr müəyyən növbələrlə mirasa çağırılır. Əvvəlki növbədən ən azı bir vərəsənin olması, bir qayda olaraq, sonrakı növbənin miras almasını istisna edir.
Birinci növbə: miras qoyanın uşaqları, arvadı və ya əri, valideynləri. Miras qoyanın ölümündən sonra doğulmuş uşağı da qanunda nəzərdə tutulan qaydada vərəsə ola bilər.
İkinci növbə: miras qoyanın bacıları və qardaşları.
Sonrakı növbələr: baba və nənələr, eləcə də Mülki Məcəllədə göstərilən ardıcıllıqla digər qohumlar.
Vərəsələrin dəqiq dairəsi ailə vəziyyətindən asılıdır. Vərəsənin miras qoyandan əvvəl vəfat etməsi, təmsil hüququ, övladlığa götürmə, boşanma və qohumluğun mübahisələndirilməsi payların bölgüsünə təsir edə bilər.
Vəsiyyətnamə üzrə vərəsəlik
Şəxs vəsiyyətnamə tərtib etməklə əmlakının hamısını və ya bir hissəsini bir və ya bir neçə fiziki və ya hüquqi şəxsə vəsiyyət edə bilər. Vəsiyyət edən hər bir vərəsənin payını müəyyən edə və ya konkret əmlakı konkret şəxsə ayıra bilər. Vəsiyyətnamə şəxsi iradə aktıdır və nümayəndə vasitəsilə tərtib edilə bilməz.
Notariat qaydasında rəsmiləşdirmə ən təhlükəsiz üsuldur: vəsiyyət edənin şəxsiyyəti və fəaliyyət qabiliyyəti yoxlanılır, sənəd isə müvafiq informasiya sistemində qeydiyyata alınır. Vəsiyyətnamənin etibarlılığı, şərhi, dəyişdirilməsi və ya ləğvi ilə bağlı məsələlər ayrıca hüquqi qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Məcburi pay: qanun kimi qoruyur?
Vəsiyyət azadlığı mütləq deyil. Mülki Məcəllə yaxın ailə üzvlərini məcburi pay institutu ilə qoruyur. Ümumi qaydaya görə, miras qoyanın uşaqları, valideynləri və arvadı və ya əri vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq, qanun üzrə vərəsəlik zamanı onlara çatacaq payın yarısı həcmində məcburi pay tələb edə bilərlər.
Məcburi payın hesablanması üçün mirasın tam tərkibi, borclar, hüquqi əhəmiyyət daşıya bilən sağlığında verilmiş əmlaklar və bütün vərəsələr müəyyən edilməlidir. Əmlak ölümədək özgəninkiləşdirildikdə və ya birgə mülkiyyətdə olduqda mübahisələr yarana bilər.
Mirasın qəbulu müddəti
Əvvəllər vərəsə mirasa çağırıldığını bildiyi və ya bilməli olduğu gündən 3 ay ərzində mirası qəbul etməli idi. Mirasın açıldığı gündən 6 ay keçdikdən sonra isə mirasın qəbuluna yol verilmirdi. Lakin Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 26 dekabr 2023-cü il tarixli qərarı ilə bu xüsusi 3 və 6 aylıq müddətləri müəyyən edən Mülki Məcəllənin 1246 və 1273-1-ci maddələri qüvvədən düşmüş hesab edildi. Yəni həmin xüsusi qəbul müddətləri artıq tətbiq olunmur.
Bununla belə, müraciəti gecikdirmək məsləhət deyil. Sənədlərin toplanması, əmlakın qorunması və işdən asılı olaraq başqa prosessual və ya iddia müddətləri əhəmiyyət daşıya bilər. Buna görə notariusa və hüquqşünasa mümkün qədər tez müraciət etmək tövsiyə olunur.
Miras harada açılır?
Mirasın açıldığı yer, bir qayda olaraq, miras qoyanın son yaşayış yeridir. Son yaşayış yerini müəyyən etmək mümkün olmadıqda, miras əmlakın və ya onun əsas hissəsinin yerləşdiyi yer nəzərə alına bilər. Müvafiq notarius vərəsəlik işini açır, qeydiyyata alınmış vəsiyyətnamə barədə məlumatı və vərəsələrin təqdim etdiyi sənədləri yoxlayır.
Tələb olunan əsas sənədlər
Sənədlərin dəqiq siyahısı mirasın tərkibindən və vərəsəliyin əsasından asılıdır. Qanun üzrə vərəsəlik zamanı adətən aşağıdakılar tələb olunur:
miras qoyanın ölüm haqqında şəhadətnaməsi;
miras qoyanın son yaşayış və ya qeydiyyat yerini təsdiq edən arayış;
vərəsənin şəxsiyyətini təsdiq edən sənəd;
qohumluğu təsdiq edən doğum, nikah və digər vətəndaşlıq vəziyyəti aktı sənədləri;
mirasın qəbul edilməsi, ondan imtina edilməsi və ya vərəsəlik şəhadətnaməsinin verilməsi barədə ərizə;
miras qoyanın əmlak üzərində mülkiyyət hüququnu təsdiq edən sənədlərin əsli;
daşınmaz əmlak olduqda, yüklülük və ya həbs barədə məlumat;
zərurət olduqda, vərəsənin miras əmlaka sahiblik və ya onun idarə edilməsinə faktiki başlamasını təsdiq edən sənədlər.
Vəsiyyətnamə üzrə vərəsəlikdə vəsiyyətnamənin əsli və onun dəyişdirilmədiyi və ya ləğv edilmədiyi barədə məlumat da tələb oluna bilər. Vərəsəlik prosedurları notariat qaydasında təsdiq edilmiş etibarnamə əsasında nümayəndə vasitəsilə də aparıla bilər.
Vərəsəlik şəhadətnaməsi necə alınır?
Müvafiq notariusu müəyyən edin və vərəsəlik işini açdırın.
Mirasın rəsmiləşdirilməsi üçün notariusa mümkün qədər tez müraciət edin və tələb olunan ərizələri hazırlayın.
Qohumluq və mülkiyyət sənədlərini toplayın, ad və tarixlərdəki uyğunsuzluqları aradan qaldırın.
Miras əmlakı və borcları müəyyən edin — daşınmaz əmlak, bank hesabları və şirkət payları daxil olmaqla.
Vərəsələr arasındakı etiraz və mübahisələri həll edin; mübahisəli məsələlər məhkəmə baxışı tələb edə bilər.
Vərəsəlik şəhadətnaməsini alın və miras əmlakın müvafiq dövlət qeydiyyatını tamamlayın.
Ən çox rast gəlinən vərəsəlik mübahisələri
Azərbaycanda vərəsəlik mübahisələri çox vaxt vəsiyyətnamənin etibarlılığı, məcburi pay, qeydiyyatsız əmlak, mübahisəli qohumluq, birgə mülkiyyətin bölgüsü və şəxsin ləyaqətsiz vərəsə hesab edilməsi ilə bağlı yaranır. Sübutların erkən toplanması və notariat-məhkəmə strategiyasının düzgün qurulması lazımsız gecikmələrin qarşısını ala bilər.
Vərəsələr üçün praktiki tövsiyələr
Notariusa müraciəti gecikdirməyin və mirasla bağlı bütün sübutları qoruyun.
Bütün sənədlərin əslini və təsdiq edilmiş surətlərini qoruyun.
Daşınmaz əmlakı, bank hesablarını və şirkət paylarını araşdırın.
Hüquqi status aydınlaşmadan miras əmlaka sərəncam verməyin.
Vərəsə xaricdə yaşayırsa, vəsiyyətnamə mübahisəlidirsə və ya əmlak sənədləri natamamdırsa, hüquqi yardım alın.
Maximum Legal Center necə kömək edə bilər?
Maximum Legal Center yerli və xarici müştərilərə vərəsəlik məsələləri üzrə hüquqi xidmət göstərir: vərəsələrin dairəsinin müəyyən edilməsi, sənədlərin hazırlanması, notariuslarla əlaqə, miras əmlakın qeydiyyatı, məcburi payın hesablanması və vərəsəlik mübahisələrində təmsilçilik.
Azərbaycanda vərəsəlik hüququ üzrə hüquqşünasa ehtiyacınız varsa, ailə vəziyyətinizə, sənədlərinizə və miras əmlaka uyğun hüquqi məsləhət üçün komandamızla əlaqə saxlayın. Əlavə hüquqi məlumat və xidmətlər üçün ismayilzade.az saytına keçid edin.
Bu yazı ümumi hüquqi məlumat məqsədi daşıyır və hüquqi məsləhət hesab edilmir. Vərəsəlik qaydaları və tələb olunan sənədlər hər bir işin faktlarına və müraciət zamanı qüvvədə olan qanunvericiliyə uyğun qiymətləndirilməlidir.
Comments